Sau khi đã tạo Project và nhập dữ liệu vào SMARTPLS 4, bước tiếp theo là xây dựng mô hình nghiên cứu trên Modeling canvas. Đây là nơi người dùng tạo các biến tiềm ẩn, gán biến quan sát và thiết lập các đường quan hệ giữa những constructs trong mô hình PLS-SEM.
Thao tác vẽ mô hình không quá phức tạp, nhưng người mới thường gặp ba vấn đề: gán sai indicator cho construct, nối sai chiều quan hệ và chỉnh sửa trực tiếp trên một Model duy nhất khiến khó quay lại phiên bản trước.
Ngoài việc vẽ mô hình, SMARTPLS còn cho phép xuất toàn bộ Project thành file backup và nhập trở lại khi cần chuyển sang máy khác, gửi dự án cho người khác hoặc lưu một bản dự phòng.
Cần chuẩn bị gì trước khi vẽ mô hình SMARTPLS 4?
Trước khi mở Modeling View, Project cần có dữ liệu đầu vào.
SMARTPLS 4 hỗ trợ nhiều định dạng dữ liệu như .csv, .txt, .sav, .xls và .xlsx. Sau khi import, các biến trong dữ liệu sẽ xuất hiện trong danh sách Indicators để sử dụng khi xây dựng mô hình.
Project và dữ liệu phải được khai báo trước
Quy trình nên được thực hiện theo thứ tự:
Workspace → Project → Data → Model
Nếu chưa tạo Project hoặc chưa import dữ liệu, người dùng chưa có danh sách indicators để gán cho các constructs.
Ví dụ bộ dữ liệu có:
PU1, PU2, PU3
PEOU1, PEOU2, PEOU3
BI1, BI2, BI3
Khi mở Model Editor, những indicator này sẽ xuất hiện ở vùng danh sách biến và có thể được kéo trực tiếp vào Modeling canvas.
Nếu chưa biết cách tạo Workspace, Project và nhập dữ liệu, nên hoàn thành bước đó trước khi bắt đầu vẽ diagram.
Xác định cấu trúc mô hình nghiên cứu
Trước khi thao tác trên phần mềm, nên có sơ đồ nghiên cứu hoàn chỉnh trên giấy, Word, PowerPoint hoặc tài liệu đề cương.
Ví dụ mô hình gồm:
PEOU –> PU
PEOU –> BI
PU –> BI
Khi đó việc vẽ trên SMARTPLS chỉ là chuyển cấu trúc nghiên cứu đã xác định sang phần mềm.
Không nên vừa mở SMARTPLS vừa quyết định tùy ý biến nào tác động đến biến nào. Các quan hệ giữa constructs phải xuất phát từ giả thuyết và nền tảng lý thuyết của nghiên cứu.
Hair et al. (2022) nhấn mạnh việc đặc tả đúng measurement model và structural model là nền tảng trước khi tiến hành ước lượng PLS-SEM.
Cách tạo Model PLS-SEM mới trong SMARTPLS 4
Sau khi chọn Project cần làm việc, SMARTPLS hiện cho phép tạo PLS path model trực tiếp từ thanh công cụ.
Theo tài liệu chính thức, quy trình gồm chọn Project → chọn PLS-SEM → nhập tên Model → Save. Model Editor sau đó sẽ được mở để bắt đầu xây dựng mô hình.
Tạo Model trong Project
Chọn Project đang chứa dữ liệu.
Sau đó chọn:
PLS-SEM
Nhập tên cho Model, chẳng hạn:
Main_Model
hoặc:
PLS_SEM_Final
Sau khi chọn Save, SMARTPLS mở Modeling View.
Đây là vùng làm việc chính để xây dựng diagram.
Một Project có thể chứa nhiều Model. Vì vậy, không cần tạo Project mới mỗi lần muốn thử một cấu trúc mô hình khác.
Đặt tên Model để dễ quản lý
Khi mới phân tích, một tên như:
Model1
vẫn có thể sử dụng.
Nhưng khi phải điều chỉnh mô hình nhiều lần, tên này rất khó quản lý.
Có thể đặt:
Model_Initial
Model_Remove_BI3
Model_Final
hoặc:
Model_Direct
Model_Mediation
Model_Moderation
Việc tạo nhiều phiên bản giúp giữ lại lịch sử điều chỉnh mà không phải vẽ lại từ đầu khi cần kiểm tra kết quả cũ.
Cách tạo biến tiềm ẩn và gán biến quan sát
SMARTPLS cho phép tạo construct trực tiếp bằng cách lựa chọn các indicators rồi kéo chúng vào Modeling canvas.
Theo hướng dẫn hiện tại, khi indicators được kéo vào canvas, SMARTPLS tạo construct mới và yêu cầu người dùng đặt tên cho construct đó.
Kéo indicators vào Modeling canvas
Giả sử construct PU có ba biến:
PU1
PU2
PU3
Chọn PU1, PU2 và PU3 trong danh sách Indicators, sau đó kéo cả nhóm vào vùng trống của Modeling canvas.
SMARTPLS sẽ tạo một construct mới.
Nhập tên:
PU
sau đó nhấn Enter.
Tiếp tục thực hiện tương tự cho PEOU, BI và các constructs khác.
Nếu các indicator nằm liên tục trong danh sách, có thể sử dụng Shift để chọn một nhóm nhanh hơn.
Đặt tên construct
Tên construct trên Model nên tương ứng với ký hiệu được sử dụng trong giả thuyết, bảng kết quả và luận văn.
Ví dụ nếu nghiên cứu sử dụng:
Perceived Usefulness (PU)
thì nên đặt construct là:
PU
thay vì một tên tùy ý như:
Factor1.
SMARTPLS cũng cho phép chỉnh sửa caption và những thuộc tính liên quan đến construct sau khi đã tạo.
Việc đặt mã ngắn giúp diagram gọn và dễ đọc, đặc biệt khi mô hình có nhiều biến trung gian hoặc điều tiết.
Reflective và formative cần xác định đúng
SMARTPLS mặc định tạo các constructs với measurement model dạng reflective trong nhiều thao tác tạo model. Measurement model có thể được thay đổi sang formative bằng chức năng Invert measurement model.
Tuy nhiên, không nên đổi reflective sang formative chỉ vì muốn thay đổi chiều mũi tên cho giống một sơ đồ khác.
Hai loại measurement model có ý nghĩa lý thuyết khác nhau và được đánh giá bằng những tiêu chí khác nhau.
Theo Hair et al. (2022), việc xác định reflective hay formative cần dựa vào mối quan hệ lý thuyết giữa construct và indicators, chứ không phải lựa chọn mang tính trình bày.
Cách nối các quan hệ trong mô hình
Sau khi tạo đủ các constructs, bước tiếp theo là thiết lập structural model.
SMARTPLS sử dụng công cụ Connect để tạo các đường dẫn giữa constructs.
Sử dụng công cụ Connect
Chọn:
Connect
Sau đó chọn construct nguồn và nối đến construct đích.
Ví dụ giả thuyết:
PU --> BI
thì PU là construct bắt đầu và BI là construct nhận tác động.
Thực hiện tương tự với toàn bộ các giả thuyết còn lại.
Khi hoàn thành, nên so sánh diagram trong SMARTPLS với mô hình nghiên cứu ban đầu để bảo đảm không thiếu đường dẫn.
Kiểm tra chiều mũi tên giữa các constructs
Đây là lỗi khá phổ biến khi vẽ nhanh.
Nếu giả thuyết là:
PEOU --> PU
nhưng trên diagram lại thành:
PU --> PEOU
thì structural model đã thay đổi hoàn toàn.
SMARTPLS sẽ phân tích đúng những gì được vẽ trên phần mềm chứ không biết giả thuyết trong luận văn là gì.
Vì vậy, trước khi chạy PLS-SEM Algorithm nên kiểm tra lần lượt từng quan hệ trong Model.
Đặc biệt cần chú ý với các mô hình có nhiều biến trung gian, điều tiết hoặc Higher-Order Constructs vì diagram dễ xuất hiện nhiều đường dẫn giao nhau.
Sắp xếp diagram dễ quan sát
SMARTPLS cung cấp nhiều công cụ hỗ trợ căn chỉnh constructs và indicators. Người dùng có thể kéo các thành phần đến vị trí khác, sử dụng các lựa chọn alignment hoặc căn chỉnh indicators của từng construct.
Nên đặt:
biến độc lập ở bên trái,
biến trung gian ở giữa,
biến phụ thuộc ở bên phải.
Đây không phải yêu cầu thống kê nhưng giúp diagram trực quan hơn.
Với mô hình lớn, có thể bố trí constructs theo từng tầng để hạn chế các đường dẫn chồng lên nhau.
Chỉnh sửa mô hình sau khi đã vẽ
SMARTPLS cho phép chỉnh sửa khá linh hoạt mà không cần tạo lại toàn bộ diagram.
Các thao tác thường dùng gồm đổi tên, di chuyển construct, căn indicators, thay đổi measurement model và ẩn indicators.
Đổi tên construct và indicator
Nếu đặt sai tên construct, có thể mở phần thuộc tính để sửa lại.
Nên phân biệt tên hiển thị trên Model với mã indicator trong dữ liệu.
Ví dụ indicator gốc là:
SAT1
thì không nên đổi tùy tiện thành:
HL1
sau khi đã thực hiện nhiều bước phân tích nếu không có lý do rõ ràng, vì rất dễ gây nhầm giữa file dữ liệu và kết quả.
Một nguyên tắc thực hành hữu ích là giữ mã biến nhất quán từ bảng hỏi → Excel/SPSS → SMARTPLS → bảng kết quả luận văn.
Ẩn hoặc hiện indicators
Với mô hình có nhiều constructs và hàng chục indicators, diagram có thể trở nên rất rộng.
Trong trường hợp chỉ muốn quan sát structural model, có thể sử dụng chức năng ẩn indicators của một số construct.
Ẩn indicators chỉ thay đổi cách hiển thị diagram. Nó không có nghĩa các biến quan sát đã bị loại khỏi measurement model.
Đây là điểm cần phân biệt với thao tác xóa indicator khỏi construct.
Tạo nhiều phiên bản Model trong cùng Project
SMARTPLS hỗ trợ Duplicate hoặc Copy/Paste resource, thuận tiện khi muốn sửa một Model nhưng vẫn giữ lại cấu trúc ban đầu. Tài liệu PLS-SEM Primer cũng đề cập Duplicate là lựa chọn hữu ích khi muốn thay đổi PLS path model mà vẫn giữ Model ban đầu.
Ví dụ:
Model_01_Original
sao chép thành:
Model_02_Adjusted
Sau đó mới tiến hành loại indicator hoặc thay đổi đường dẫn.
Cách này thuận tiện hơn việc chỉnh trực tiếp Model duy nhất rồi sau đó không nhớ mình đã thay đổi những gì.
Cách xuất và nhập Project SMARTPLS 4
Khi cần sao lưu, gửi Project cho người khác hoặc chuyển nghiên cứu sang máy khác, không cần gửi riêng từng Model và dataset.
SMARTPLS có chức năng Export Project để xuất toàn bộ dự án.
Export Project để sao lưu hoặc gửi người khác
Trong Workspace, chọn đúng tên Project.
Nhấp chuột phải và chọn:
Export Project
SMARTPLS sẽ xuất toàn bộ Project, bao gồm các Model và datasets nằm trong Project, thành một file .zip.
File này có thể dùng để:
sao lưu dự án;
chuyển sang máy khác;
gửi cho cộng tác viên;
lưu một phiên bản Project trước khi chỉnh sửa lớn.
Điểm cần chú ý là phải chọn Project, không phải chọn một Model riêng lẻ.
Import Project từ file backup
Để mở Project đã được export, sử dụng:
File > Import project from backup file
sau đó chọn file backup tương ứng.
SMARTPLS sẽ đưa Project vào Workspace và có thể tiếp tục làm việc với dữ liệu và các Model bên trong.
Do đó, nếu cần gửi toàn bộ nghiên cứu SMARTPLS cho người khác, việc Export Project thường thuận tiện hơn việc chỉ gửi ảnh diagram hoặc file Excel.
Chuyển Project SMARTPLS 3 sang SMARTPLS 4
Bài hướng dẫn cũ thường khuyên tạo Project mới khi chuyển từ SMARTPLS 3 sang SMARTPLS 4 vì có thể phát sinh lỗi tương thích.
Tuy nhiên, SMARTPLS hiện có quy trình chính thức để migrate Project.
Có thể vào:
File > Import Projects from a folder
sau đó chọn Workspace của SMARTPLS 3 và import các Project cần thiết. SMARTPLS 4 sẽ tạo bản sao của các Project đó trong Workspace mới.
Một lưu ý quan trọng: SMARTPLS cho biết file đã được chỉnh sửa trong SMARTPLS 4 sẽ không còn tương thích ngược với SMARTPLS 3. Vì vậy, nên giữ bản Project SMARTPLS 3 ban đầu trước khi chuyển đổi.
Sau khi vẽ mô hình cần làm gì?
Khi diagram đã hoàn chỉnh, chưa thể dựa vào hình vẽ để kết luận mô hình đạt yêu cầu.
Bước tiếp theo là ước lượng mô hình bằng:
Calculate > PLS-SEM Algorithm
SMARTPLS hiện hướng dẫn người dùng sau khi tạo PLS path model có thể chọn Calculate, chạy PLS-SEM Algorithm và mở Results View để xem các kết quả phân tích.
Sau đó, tùy mục tiêu nghiên cứu, quy trình PLS-SEM thường tiếp tục với:
PLS-SEM Algorithm;
đánh giá measurement model;
Bootstrapping;
đánh giá structural model;
các phân tích bổ sung như mediation, moderation, predictive assessment hoặc IPMA khi phù hợp.
Theo Hair et al. (2022), việc đánh giá PLS-SEM cần được thực hiện có hệ thống giữa measurement model và structural model. Vì vậy, thao tác vẽ diagram mới chỉ là bước thiết lập mô hình trước khi các tiêu chuẩn thống kê được kiểm tra.
Kết luận
Vẽ mô hình trên SMARTPLS 4 có thể thực hiện theo trình tự: tạo Model → đưa indicators vào Modeling canvas → hình thành constructs → thiết lập reflective/formative phù hợp → sử dụng Connect để nối các quan hệ → kiểm tra lại toàn bộ diagram.
Trong quá trình làm luận văn, nên tạo các phiên bản Model rõ ràng thay vì sửa liên tục trên một Model duy nhất. Khi cần sao lưu hoặc chuyển dự án, chức năng Export Project và Import Project giúp giữ nguyên cả dữ liệu lẫn các mô hình trong nghiên cứu.
Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về các bước chạy PLS-SEM Algorithm, Bootstrapping và đánh giá mô hình đo lường, mô hình cấu trúc, có thể tham khảo thêm các hướng dẫn tại Phạm Lộc Blog. Trường hợp cần hỗ trợ thiết lập mô hình, xử lý dữ liệu hoặc hoàn thiện các kiểm định PLS-SEM, bạn có thể tham khảo Dịch vụ xử lý SMARTPLS để lựa chọn nội dung phù hợp.
5. FAQ
Một Project có thể tạo nhiều Model SMARTPLS không?
Có. Một Project có thể chứa nhiều Model. Đây là cách phù hợp khi muốn giữ Model gốc và tạo thêm các phiên bản sau khi điều chỉnh.
Có thể sao chép một Model để chỉnh sửa không?
Có. SMARTPLS hỗ trợ Duplicate và Copy/Paste resource. Điều này đặc biệt hữu ích khi muốn thử một cấu trúc mới nhưng vẫn giữ nguyên Model ban đầu.
Ẩn indicators có làm biến bị loại khỏi mô hình không?
Không. Hide indicators chỉ thay đổi cách hiển thị diagram. Indicator vẫn thuộc measurement model nếu chưa bị xóa khỏi construct.
Vì sao mũi tên từ construct đến indicator quay ngược?
Có thể measurement model đã được chuyển giữa reflective và formative. Không nên tự đổi chiều chỉ để diagram đẹp hơn mà cần căn cứ bản chất thang đo.
Export Project SMARTPLS có chứa dữ liệu không?
Có. SMARTPLS có thể xuất toàn bộ Project, bao gồm Models và datasets trong Project, thành file backup .zip.
Có thể gửi file Project SMARTPLS cho máy khác không?
Có. Export Project trên máy hiện tại rồi sử dụng Import project from backup file trên máy khác là một cách thuận tiện để chuyển toàn bộ dự án.
Project SMARTPLS 3 có thể đưa sang SMARTPLS 4 không?
Có. SMARTPLS hiện hỗ trợ Import Projects from a folder để migrate Project SMARTPLS 3 sang SMARTPLS 4. Tuy nhiên, Project sau khi chỉnh sửa bằng SMARTPLS 4 sẽ không còn tương thích ngược với SMARTPLS 3.
8. Tài liệu tham khảo học thuật
Hair, J. F., Hult, G. T. M., Ringle, C. M., & Sarstedt, M. (2022). A Primer on Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM) (3rd ed.). Sage.
Hair, J. F., Sarstedt, M., Ringle, C. M., & Gudergan, S. P. (2017). Advanced Issues in Partial Least Squares Structural Equation Modeling. Sage.
Ringle, C. M., Wende, S., & Becker, J.-M. (2024). SMARTPLS 4. SmartPLS GmbH.
Sarstedt, M., Ringle, C. M., & Hair, J. F. (2021). Partial Least Squares Structural Equation Modeling. In Handbook of Market Research. Springer.
SMARTPLS. Your First PLS Path Model. SMARTPLS Documentation.
SMARTPLS. Import a Data File. SMARTPLS Documentation.
SMARTPLS. Migrating SMARTPLS 3 Projects to SMARTPLS 4. SMARTPLS Documentation
